اگر سالمند مبتلا به آلزایمر ناگهان عصبانی میشود، داد میزند، ناسزا میگوید یا حتی رفتار تهاجمی نشان میدهد، معمولاً این رفتار از روی لجبازی یا عمد نیست. چرا سالمند آلزایمری پرخاشگر میشود؟ چون تغییرات مغزی ناشی از آلزایمر میتواند توانایی او برای کنترل احساسات، درک محیط و بیان درست نیازهایش را کاهش دهد. در کنار آن، عواملی مانند درد، خستگی، گرسنگی، تشنگی، بیخوابی، تغییر محیط یا ناتوانی در برقراری ارتباط نیز میتوانند باعث تشدید پرخاشگری شوند.
بنابراین اولین قدم، مقابله با سالمند یا سرزنش او نیست؛ بلکه باید بفهمیم چه چیزی باعث این واکنش شده است. اگر این رفتارها تکرار میشوند یا شدت زیادی دارند، بررسی شرایط جسمی و داروهای سالمند توسط پزشک نیز اهمیت دارد.
برای پرستاری از سالمند آلزایمری پرخاشگر میتوانید از خدمات پرستار سالمند آلزایمری سالدیده استفاده کنید.
پرخاشگری همیشه به معنای حمله فیزیکی نیست. ممکن است سالمند در یک موقعیت خاص فقط صدای خود را بالا ببرد یا با اطرافیان با تندی صحبت کند. در بعضی موارد نیز واکنش شدیدتر است و سالمند فرد مقابل را هل میدهد، دست او را میزند یا از انجام مراقبتهای ضروری خودداری میکند.
برخی رفتارهای رایج عبارتاند از:
نکته مهم این است که خانواده نباید هر رفتار ناخوشایندی را صرفاً به «لجبازی سالمند» نسبت دهد. در بسیاری از مواقع، سالمند نمیتواند مشکل یا نیاز خود را به شکل واضح بیان کند و پرخاشگری تبدیل به راهی برای نشان دادن ناراحتی او میشود.
برای پاسخ دقیقتر به این سؤال که چرا سالمند آلزایمری پرخاشگر میشود، باید رفتار او را در همان موقعیتی بررسی کنیم که پرخاشگری اتفاق میافتد. گاهی یک تغییر کوچک در شرایط روزمره میتواند محرک این رفتار باشد.
با پیشرفت آلزایمر، توانایی صحبت کردن و پیدا کردن کلمات مناسب ممکن است کاهش پیدا کند. سالمند شاید گرسنه، تشنه یا ناراحت باشد اما نتواند دلیل ناراحتی خود را توضیح دهد. در نتیجه ممکن است عصبانیت خود را با فریاد یا رفتار تهاجمی نشان دهد.
سالمند آلزایمری ممکن است محیط اطراف یا حتی افرادی را که همیشه میشناخته، بهدرستی تشخیص ندهد. تصور کنید فردی وارد اتاق شود و بخواهد لباس او را عوض کند، اما سالمند نداند این شخص چه کسی است و چرا به او نزدیک شده است. طبیعی است که چنین موقعیتی برای او ترسناک باشد و با مقاومت یا پرخاشگری پاسخ دهد.
یکی از نکات مهم در بررسی رفتار سالمند این است که درد را نادیده نگیریم. مشکلاتی مانند درد دندان، یبوست، عفونت، زخم، مشکلات ادراری یا ناراحتیهای جسمی دیگر ممکن است در فردی که نمیتواند درد خود را توضیح دهد، به شکل بیقراری و پرخاشگری ظاهر شوند.
کمخوابی یا بههم خوردن برنامه خواب میتواند تحمل سالمند را کاهش دهد. بعضی سالمندان مبتلا به آلزایمر در ساعات پایانی روز بیقرارتر و تحریکپذیرتر میشوند. به همین دلیل توجه به زمان بروز رفتار میتواند سرنخ خوبی برای پیدا کردن علت باشد.
تغییر اتاق، جابهجایی وسایل، حضور افراد ناآشنا، مهمانی شلوغ یا حتی تغییر برنامه روزانه ممکن است سالمند را مضطرب کند. محیطی که برای یک فرد سالم کاملاً عادی است، ممکن است برای فرد مبتلا به آلزایمر گیجکننده باشد.
در چنین شرایطی، خانواده و مراقب باید تلاش کنند محیط را تا حد امکان آرام، قابل پیشبینی و آشنا نگه دارند. این موضوع یکی از اصول مهم در رفتار با سالمند آلزایمری است و میتواند شدت بسیاری از واکنشهای رفتاری را کاهش دهد.
نکته مهم برای خانوادهها: اگر پرخاشگری سالمند بهصورت ناگهانی شروع شده یا نسبت به گذشته به شکل محسوسی افزایش پیدا کرده است، بهتر است فقط آن را به پیشرفت آلزایمر نسبت ندهید و احتمال وجود یک مشکل جسمی یا تغییر دارویی را نیز بررسی کنید.
وقتی سالمند عصبانی شده و رفتار پرخاشگرانه دارد، مهمترین کار این است که آرامش خودتان را حفظ کنید و وارد بحث و مقابله مستقیم نشوید. پاسخ تند، بلند کردن صدا یا مجبور کردن سالمند به انجام کاری که در آن لحظه نمیخواهد، معمولاً شرایط را شدیدتر میکند.
در چنین موقعیتی بهتر است ابتدا فاصلهای امن ایجاد کنید، با صدای آرام و جملات کوتاه صحبت کنید و تلاش کنید بفهمید چه چیزی باعث ناراحتی سالمند شده است. هدف در لحظه اول، «برنده شدن در بحث» نیست؛ هدف این است که سالمند احساس امنیت کند.
یکی از اشتباهات رایج خانوادهها این است که تلاش میکنند به سالمند ثابت کنند برداشت او اشتباه است. مثلاً اگر سالمند تصور میکند کسی وسیلهای را از او برداشته، گفتن مداوم «اینطور نیست، اشتباه میکنی» ممکن است باعث عصبانیت بیشتر شود.
به جای آن میتوانید با جملهای کوتاه احساس او را بپذیرید:
«میدونم ناراحت شدی، بیا با هم پیداش کنیم.»
این روش به سالمند کمک میکند احساس کند حرفش شنیده شده و کسی قصد مقابله با او را ندارد.
وقتی سالمند فریاد میزند، ناخودآگاه ممکن است مراقب یا اعضای خانواده نیز صدایشان را بالا ببرند. اما بالا رفتن صدای هر دو طرف، فضای متشنجتری ایجاد میکند.
آرام صحبت کنید، جملات کوتاه به کار ببرید و همزمان چند سؤال پشت سر هم نپرسید. برای مثال به جای:
«چرا عصبانی شدی؟ چرا این کار رو میکنی؟ مگه من چی گفتم؟»
میتوانید بگویید:
«میبینم ناراحتی. بذار کمی آروم بشیم.»
اگر متوجه شدید سالمند تقریباً همیشه در یک موقعیت خاص پرخاشگر میشود، همان موقعیت را بررسی کنید. مثلاً ممکن است هنگام حمام کردن، تعویض لباس یا مصرف دارو مقاومت کند.
از خودتان بپرسید:
ثبت این موارد در طول چند روز میتواند الگوی رفتاری سالمند را مشخص کند.
گاهی مشکل از خود کار نیست، بلکه از زمان انجام آن است. ممکن است سالمند صبحها برای حمام یا انجام برخی کارها همکاری بیشتری داشته باشد اما عصرها بیقرار و تحریکپذیر باشد.
در این شرایط بهتر است برنامه مراقبت را با وضعیت سالمند هماهنگ کنید و تا جای ممکن از انجام کارهای غیرضروری در زمانهایی که معمولاً بیقرار است، خودداری کنید.
اگر متوجه شدید یک موضوع خاص باعث تشدید عصبانیت شده است، میتوانید بدون بحث کردن توجه سالمند را به فعالیت دیگری ببرید.
مثلاً:
البته این کار نباید با زور انجام شود. اگر سالمند تمایلی ندارد، بهتر است کمی به او فرصت بدهید.
نور شدید، صدای تلویزیون، رفتوآمد زیاد یا حضور چند نفر در اطراف سالمند میتواند اضطراب او را بیشتر کند. هنگام پرخاشگری، بهتر است تعداد محرکهای محیطی را کاهش دهید.
اگر چند نفر همزمان با سالمند صحبت میکنند، بهتر است فقط یک نفر با او ارتباط برقرار کند. محیط آرامتر، فرصت بیشتری برای کاهش تنش ایجاد میکند.
اگر پرخاشگری به ضربه زدن، پرت کردن وسایل یا تهدید به آسیب رساندن منجر شده است، حفظ ایمنی سالمند و اطرافیان اهمیت زیادی دارد. وسایل خطرناک را از دسترس دور کنید و اگر لازم است فاصله مناسبی با سالمند داشته باشید.
در چنین شرایطی، مراقب نباید برای متوقف کردن سالمند وارد درگیری فیزیکی شود، مگر اینکه آموزش تخصصی و شرایط لازم برای این کار را داشته باشد.
مراقبت از سالمند مبتلا به آلزایمر فقط به انجام کارهای روزمره محدود نمیشود. پرستار باید بتواند تغییرات رفتاری سالمند را مشاهده کند، محرکهای احتمالی را بشناسد و متناسب با شرایط او واکنش نشان دهد.
به همین دلیل، خانوادهای که با پرخاشگریهای مکرر روبهرو است، ممکن است به مراقب باتجربهتری نیاز داشته باشد. در خدمات پرستار سالمند در منزل، آشنایی با شیوه ارتباط با سالمند و مدیریت رفتارهای چالشبرانگیز اهمیت زیادی دارد.
سالدیده نیز در ارائه خدمات مراقبت از سالمندان، توجه به شرایط و نیازهای متفاوت هر سالمند را یک اصل مهم در انتخاب و برنامهریزی مراقبت میداند.
پرخاشگری در سالمند مبتلا به آلزایمر میتواند بخشی از تغییرات رفتاری بیماری باشد، اما نباید هر تغییر رفتاری را نادیده گرفت. اگر پرخاشگری ناگهان شروع شده، شدت آن بیشتر از گذشته است یا همراه با تغییرات جسمی و رفتاری دیگری دیده میشود، بهتر است علت آن بررسی شود. گاهی یک مشکل جسمی، تغییر دارو یا ناراحتی سادهای که سالمند قادر به بیان آن نیست، پشت این رفتار قرار دارد.
اگر سالمند بدون سابقه قبلی ناگهان بسیار پرخاشگر شده، بهتر است خانواده موضوع را جدی بگیرد. همچنین در صورت مشاهده علائمی مانند تب، درد، بیحالی، تغییر واضح در هوشیاری، مشکلات ادراری، زمین خوردن یا تغییر شدید در خواب و رفتار، بررسی پزشکی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
در چنین شرایطی، خانواده نباید خودسرانه داروی آرامبخش یا داروهای مربوط به رفتار را به سالمند بدهد. پزشک باید شرایط سالمند، داروهای مصرفی و علت احتمالی تغییر رفتار را بررسی کند.
گاهی واکنش اطرافیان باعث میشود یک موقعیت ساده به یک بحران تبدیل شود. چند رفتار بهتر است تا حد امکان انجام نشود:
به جای این رفتارها، آرامش، جملات کوتاه و ایجاد احساس امنیت معمولاً انتخاب مناسبتری است.
برای کاهش دفعات پرخاشگری، لازم نیست فقط هنگام وقوع مشکل واکنش نشان دهیم. بهتر است خانواده یک برنامه منظم برای زندگی روزمره سالمند داشته باشد.
خواب منظم، وعدههای غذایی مناسب، فعالیت روزانه متناسب با توان سالمند، محیط آرام و ارتباط منظم با افراد آشنا میتوانند به ایجاد ثبات در زندگی او کمک کنند.
همچنین بهتر است خانواده محرکهای پرخاشگری را یادداشت کند. مثلاً اگر متوجه شدید سالمند تقریباً همیشه هنگام حمام کردن عصرها عصبانی میشود، میتوانید زمان حمام را تغییر دهید و شرایط آن را آرامتر کنید.
اگر در کنار آلزایمر، سالمند مشکلات حرکتی یا بیماریهای دیگری نیز دارد، برنامه مراقبتی باید متناسب با وضعیت کلی او تنظیم شود.
مراقبت از سالمند مبتلا به آلزایمر میتواند برای اعضای خانواده خستهکننده و از نظر روحی دشوار باشد؛ بهخصوص زمانی که رفتارهای غیرقابل پیشبینی مانند پرخاشگری، بیقراری یا مقاومت در برابر مراقبت تکرار میشود.
در این شرایط، استفاده از یک مراقب باتجربه میتواند فشار مراقبتی خانواده را کمتر کند. پرستاری که با سالمندان مبتلا به اختلال حافظه و تغییرات رفتاری آشناست، میتواند الگوی رفتار سالمند را بهتر مشاهده کند و در فعالیتهای روزمره، ارتباط و مراقبت از او همراه خانواده باشد.
سالدیده با تمرکز بر خدمات مراقبت از سالمندان در منزل، میتواند در شرایطی که خانواده به مراقبت تخصصیتر و مستمر نیاز دارد، گزینهای برای دریافت خدمات پرستاری در منزل باشد.
پس اگر هنوز برایتان سؤال است که چرا سالمند آلزایمری پرخاشگر میشود، باید بدانید که معمولاً یک علت واحد وجود ندارد. تغییرات ناشی از آلزایمر، ناتوانی در بیان نیازها، ترس و سردرگمی، درد، خستگی، اختلال خواب و تغییرات محیطی همگی میتوانند در ایجاد یا تشدید این رفتار نقش داشته باشند.
مهمترین نکته این است که پرخاشگری سالمند را صرفاً به لجبازی تعبیر نکنیم. ابتدا باید علت احتمالی را پیدا کنیم، محیط را آرام کنیم و با سالمند وارد بحث و درگیری نشویم. اگر رفتار ناگهانی، شدید یا غیرعادی است نیز بررسی پزشکی ضروری است.
برای خانوادهای که امکان مراقبت مداوم از سالمند را ندارد، کمک گرفتن از پرستار بیمار در منزل میتواند بخشی از فشار مراقبتی را کاهش دهد. در سالدیده نیز هدف از خدمات مراقبتی، فقط انجام امور روزمره نیست؛ بلکه فراهم کردن مراقبتی متناسب با شرایط جسمی و رفتاری سالمند است.
نکته پایانی: اگر پرخاشگری سالمند تازه شروع شده یا نسبت به گذشته تغییر محسوسی کرده است، بهتر است به جای اینکه فقط به دنبال «کنترل رفتار» باشیم، ابتدا علت این تغییر را پیدا کنیم. همین نگاه ساده میتواند برخورد خانواده با سالمند را بسیار مؤثرتر و آرامتر کند.
چرا سالمند آلزایمری پرخاشگر میشود؟
تغییرات مغزی، ناتوانی در بیان نیازها، درد، خستگی، ترس، اختلال خواب و تغییرات محیطی میتوانند باعث پرخاشگری شوند.
هنگام عصبانیت سالمند آلزایمری چه کار کنیم؟
آرام بمانید، با صدای ملایم صحبت کنید، با او بحث نکنید و در صورت امکان عامل تحریککننده را از محیط دور کنید.
آیا پرخاشگری ناگهانی سالمند آلزایمری طبیعی است؟
ممکن است رخ دهد، اما اگر ناگهانی یا شدید باشد، بهتر است احتمال مشکلات جسمی، عوارض دارویی یا بیماریهای دیگر توسط پزشک بررسی شود.
آیا پرستار میتواند به کنترل پرخاشگری سالمند آلزایمری کمک کند؟
بله، پرستار باتجربه میتواند با شناخت محرکهای رفتاری و ایجاد محیط آرام، به مدیریت بهتر رفتار سالمند کمک کند.
