شاید هیچچیز دردناکتر از این نباشد که ببینید عزیزی که سالها تکیهگاه آرامش خانواده بوده، اکنون به دلیل بیماری، ناآرام، پرخاشگر و غریبه شده است. اگر در حال خواندن این متن هستید، احتمالاً مادری خسته، همسری نگران یا فرزندی مستاصل هستید که با پرخاشگریها و رفتارهای غیرقابلپیشبینی بیمار خود دستوپنج نرم میکند. شما تنها نیستید. بی قراری بیماران آلزایمری یکی از چالشبرانگیزترین مراحل این بیماری است، اما لزوماً به معنای بنبست نیست. در این مقاله جامع از مجموعه «سالدیده»، ما نه فقط به تعاریف خشک علمی، بلکه به چرایی این تغییر رفتار و راهکارهای عملی و فوری برای بازگرداندن آرامش به خانه میپردازیم.
اولین قدم برای مدیریت وضعیت، درک این نکته است: رفتارهای عجیب بیمار شما، لجبازی یا تغییر شخصیت عمدی نیست؛ این بیماری است که صحبت میکند.
در اصطلاح پزشکی به این حالت «آژیتاسیون» (Agitation) گفته میشود. بیقراری یا آژیتاسیون یک اصطلاح چتری است که طیف وسیعی از رفتارهای کلامی و فیزیکی را پوشش میدهد. تحقیقات نشان میدهد که بی قراری بیماران آلزایمری معمولاً در مرحله متوسط بیماری به اوج خود میرسد؛ زمانی که بیمار توانایی شناختی برای پردازش محیط را از دست داده، اما هنوز انرژی فیزیکی کافی برای واکنش دارد.
این رفتارها همیشه پرخاشگرانه نیستند و به دو دسته تقسیم میشوند:
مغز بیمار آلزایمری فیلترهای حسی خود را از دست داده است. آنچه برای شما یک محیط معمولی است (مثل صدای تلویزیون)، برای بیمار میتواند مانند یک بمباران حسی غیرقابلتحمل باشد که منجر به واکنش انفجاری یا فرار میشود.
به عنوان مراقب، باید مانند یک کارآگاه عمل کنید. بیقراری بندرت بدون دلیل است؛ بلکه فریادی برای بیان نیازی است که کلمات قادر به گفتن آن نیستند. ما علل را در سه دسته اصلی بررسی میکنیم:
تغییر ناگهانی در رفتار (مثلاً بیماری که دیروز آرام بود و امروز پرخاشگر است) همیشه باید ابتدا از نظر پزشکی بررسی شود.
جدول راهنمای سریع ریشهیابی بیقراری
| دسته عامل | نمونه محرکها | نشانههای احتمالی در رفتار |
| جسمانی | عفونت ادراری، یبوست، درد، گرسنگی | شروع ناگهانی، دست زدن به ناحیه درد، چهره درهم کشیده |
| محیطی | صدای تلویزیون، نور کم، دمای نامناسب | تلاش برای خروج، پوشاندن گوشها، قدم زدن عصبی |
| روانی | ترس، تنهایی، افسردگی | گریه کردن، چسبیدن به مراقب، تکرار سوالات |
بسیاری از خانوادهها گزارش میدهند: «روزها خوب است، اما با تاریک شدن هوا تبدیل به شخص دیگری میشود». این پدیده سندرم غروب نام دارد و حدود ۲۰ درصد از بیماران را درگیر میکند.
علت چیست؟ آسیب به ساعت بیولوژیک مغز باعث اختلال در ریتم شبانهروزی میشود. همچنین سایههای ایجاد شده در غروب، برای مغز بیمار به عنوان تهدید تفسیر میشوند.
راهکارهای مدیریت سندرم غروب:
پزشکان و انجمنهای جهانی تاکید دارند که درمان بی قراری بیماران آلزایمری باید ابتدا با روشهای غیردارویی آغاز شود. این روشها عوارض ندارند و در خانه قابل اجرا هستند.
به جای اصلاح اشتباهات بیمار (که باعث خشم او میشود)، احساسات او را تایید کنید.
وقتی بیمار در چرخه تکرار یا اضطراب گیر میکند، موضوع را عوض کنید. مثلاً بگویید: «بیا برویم به گلها آب بدهیم» یا «بستنی میخوری؟».
گاهی روشهای رفتاری کافی نیستند و نیاز به مداخله پزشکی است. اما توجه کنید که درمان بی قراری بیماران آلزایمری با دارو باید با احتیاط شدید انجام شود.
سازمان غذا و دارو هشدار داده است که مصرف داروهای ضد روانپریشی در سالمندان مبتلا به دمانس، خطر سکته مغزی و مرگ ناگهانی را افزایش میدهد. این داروها باید با کمترین دوز ممکن مصرف شوند. توجه شود که این داروها باید فقط با تجویز پزشک مصرف شود.
جدول مقایسه دارویی
| نام دارو | کاربرد اصلی در بیقراری | ملاحظات و عوارض مهم |
| ریسپریدون | کنترل پرخاشگری شدید و توهم | خوابآلودگی، سفتی عضلات، خطر سکته |
| کوئتیاپین | کاهش اضطراب و بهبود خواب | خوابآلودگی شدید، خطر سقوط (سرگیجه) |
| سیتالوپرام | کاهش تحریکپذیری و اضطراب | عوارض گوارشی، خشکی دهان |
بسیاری از خانوادهها تمایل به استفاده از روشهای طبیعی برای کنترل بی قراری بیماران آلزایمری دارند.
هشدار: گیاهی بودن به معنای بیخطر بودن نیست. مثلاً جینکو بیلوبا میتواند با داروهای رقیقکننده خون (مثل آسپرین) تداخل داشته باشد. حتماً قبل از مصرف با پزشک مشورت کنید.
مراقبت از بیمار آلزایمری میتواند باعث فرسودگی کامل شود. برای حفظ سلامت روان خود، این نکات را رعایت کنید:
کنترل و درمان بی قراری بیماران آلزایمری مسیری پرفراز و نشیب است که نیاز به صبر، دانش و حمایت دارد. به یاد داشته باشید که شما بهترین کسی هستید که زبان بدن عزیزتان را میفهمید. با ترکیب راهکارهای محیطی، رفتاری و در صورت نیاز دارویی، میتوانید کیفیت زندگی او و خودتان را بهبود بخشید.
شما چه تجربهای دارید؟ آیا راهکار خاصی برای آرام کردن عزیزتان پیدا کردهاید که در این مقاله نبود؟ لطفاً تجربیات ارزشمند خود را در بخش نظرات با ما و دیگر خانوادهها به اشتراک بگذارید.
اگر احساس میکنید بار مراقبت از عزیزتان بر شانههای شما سنگینی میکند و یا نیاز به راهنمایی تخصصی برای مدیریت بی قراری بیماران آلزایمری در منزل دارید، مجموعه سالدیده در کنار شماست. کارشناسان و پرستاران ما با تجربه تخصصی در زمینه آلزایمر، آمادهاند تا آرامش را به خانه شما بازگردانند.
