اگر سالمندی به دلیل بیماری، کهولت سن یا محدودیت حرکتی مدت زیادی را در تخت یا ویلچر سپری میکند، مهمترین راه جلوگیری از زخم بستر سالمندان این است که فشار مداوم از روی نقاط حساس بدن برداشته شود.
تغییر وضعیت بدن در زمان مناسب، مراقبت از پوست، تغذیه مناسب، استفاده از تشک استاندارد و رسیدگی اصولی توسط مراقب یا پرستار، احتمال ایجاد زخم بستر را تا حد زیادی کاهش میدهد. اگر نشانههای اولیه مانند قرمزی ماندگار پوست نادیده گرفته شوند، این مشکل میتواند به زخمهای عمیق، عفونت و حتی بستری شدن سالمند منجر شود.
به همین دلیل، خانوادههایی که از سالمند کمتوان یا بستری نگهداری میکنند، باید با روشهای صحیح پیشگیری آشنا باشند. در بسیاری از موارد نیز استفاده از خدمات پرستار بیمار در منزل میتواند از بروز این عارضه جلوگیری کرده و کیفیت زندگی سالمند را به شکل قابل توجهی افزایش دهد.
زخم بستر (Pressure Ulcer) یکی از شایعترین مشکلات سالمندانی است که توانایی حرکت مستقل ندارند یا ساعتهای طولانی در یک وضعیت باقی میمانند. این زخم معمولاً در قسمتهایی از بدن ایجاد میشود که استخوان به پوست نزدیکتر است و فشار بیشتری را تحمل میکند.
از جمله این نواحی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
وقتی فشار برای مدت طولانی روی این قسمتها باقی بماند، جریان خون کاهش پیدا میکند و سلولهای پوست و بافت زیر آن اکسیژن کافی دریافت نمیکنند. نتیجه این فرایند، تخریب تدریجی بافت و ایجاد زخم بستر است.
نکته مهم اینجاست که درمان زخم بستر معمولاً زمانبر، پرهزینه و دردناک است؛ در حالی که پیشگیری از زخم بستر با رعایت چند اصل ساده امکانپذیر خواهد بود.
اگرچه هر سالمند کمتحرکی ممکن است دچار این مشکل شود، اما احتمال ایجاد زخم بستر در برخی افراد بیشتر است.
افراد پرخطر عبارتاند از:
اگر سالمند شما در یکی از این گروهها قرار دارد، لازم است برنامه منظمی برای جلوگیری از زخم بستر سالمندان داشته باشید.
بسیاری از خانوادهها تصور میکنند زخم بستر زمانی شروع میشود که پوست باز شده باشد؛ در حالی که این تصور اشتباه است. زخم بستر معمولاً از یک قرمزی ساده آغاز میشود و اگر همان زمان رسیدگی شود، میتوان از پیشرفت آن جلوگیری کرد.
علائم اولیه شامل موارد زیر است:
اگر این علائم را مشاهده کردید، باید فشار از روی آن ناحیه برداشته شود و وضعیت سالمند تغییر کند.
شناخت علتها، اولین قدم برای پیشگیری است. مهمترین عوامل عبارتاند از:
شایعترین علت زخم بستر، ثابت ماندن بدن در یک وضعیت است. حتی چند ساعت فشار مداوم میتواند به بافت آسیب برساند.
تعریق، بیاختیاری ادرار یا مدفوع و تعویض دیرهنگام پوشک باعث آسیبپذیر شدن پوست میشود. به همین دلیل، مراقبت صحیح از سالمندان پوشکی اهمیت ویژهای دارد و در بسیاری از خانوادهها استفاده از خدمات پرستار سالمند پوشکی به کاهش این خطر کمک میکند.
کمبود پروتئین، ویتامین C، روی و دریافت ناکافی مایعات باعث میشود پوست مقاومت کمتری داشته باشد و روند ترمیم آن نیز کند شود.
کشیدن سالمند روی تخت به جای بلند کردن صحیح، میتواند لایههای پوست را آسیب بزند و احتمال زخم بستر را افزایش دهد.
برخی سالمندان به دلیل بیماریهای عصبی یا دیابت متوجه فشار زیاد روی بدن خود نمیشوند و دیرتر واکنش نشان میدهند.
پیشگیری از زخم بستر فقط وظیفه پزشک یا پرستار نیست. اعضای خانواده نیز نقش بسیار مهمی در این مسیر دارند. بررسی روزانه پوست سالمند، توجه به تغییر رنگ پوست، کمک به تغییر وضعیت بدن، رعایت بهداشت و فراهم کردن تغذیه مناسب، همگی از اقداماتی هستند که میتوانند از ایجاد زخم جلوگیری کنند.
البته زمانی که سالمند به مراقبت شبانهروزی نیاز دارد، انجام تمام این کارها برای خانواده دشوار میشود. در چنین شرایطی، استفاده از خدمات تخصصی سالدیده و کمک گرفتن از پرستاران آموزشدیده، میتواند خیال خانواده را از بابت مراقبت صحیح و اصولی سالمند راحتتر کند.
پرستاران سالدیده با اصول جابهجایی صحیح، مراقبت از پوست و درمان زخم بستر آشنا هستند و این موضوع میتواند خطر بروز این عارضه را به حداقل برساند.
پیشگیری از زخم بستر، مجموعهای از اقدامات روزانه و منظم است. بسیاری از خانوادهها تصور میکنند خرید یک تشک ضد زخم بستر بهتنهایی کافی است، اما واقعیت این است که هیچ وسیلهای جایگزین مراقبت صحیح نمیشود. اگر چند اصل مهم بهصورت همزمان رعایت شوند، احتمال ایجاد زخم بستر به شکل قابل توجهی کاهش پیدا میکند.
اصلیترین عامل ایجاد زخم بستر، فشار مداوم روی یک نقطه از بدن است. بنابراین باید این فشار در فواصل زمانی مشخص از بین برود.
بهطور معمول توصیه میشود:
| وضعیت سالمند | زمان مناسب تغییر وضعیت |
| سالمند بستری | هر ۲ ساعت یکبار |
| سالمند ویلچرنشین | هر ۱۵ تا ۳۰ دقیقه جابهجایی جزئی و هر ۱ ساعت تغییر وضعیت کامل |
هنگام جابهجایی، بهتر است وضعیت بدن بین پهلوی راست، طاقباز و پهلوی چپ تغییر کند تا فشار روی یک نقطه متمرکز نشود.
نکته مهم: هنگام چرخاندن سالمند، او را روی ملحفه نکشید. کشیده شدن پوست روی تخت باعث ایجاد اصطکاک و آسیب به بافتهای سطحی میشود. بهترین روش، استفاده از ملحفه کمکی یا بلند کردن بدن با کمک دو نفر است.
یکی از اشتباهات رایج هنگام جلوگیری از زخم بستر سالمندان این است که خانوادهها فقط زمانی به پوست سالمند توجه میکنند که زخم ایجاد شده باشد.
در حالی که بررسی روزانه پوست میتواند از پیشرفت آسیب جلوگیری کند.
هر روز این قسمتها را بررسی کنید:
اگر قرمزی بیش از ۳۰ دقیقه باقی ماند یا پوست تغییر رنگ داد، باید فشار از روی آن قسمت برداشته شود و در صورت ادامه علائم با پزشک مشورت کنید.
گاهی جزئیاتی که کمتر به آنها توجه میشود، تأثیر زیادی در سلامت پوست دارند.
برای مثال:
همین اقدامات ساده، فشار و اصطکاک روی پوست را کاهش میدهد.
تشک مناسب فشار واردشده به بدن را بهطور یکنواخت توزیع میکند و از آسیب به نقاط حساس جلوگیری میکند.
رایجترین انواع تشک عبارتاند از:
تشک مواج
این تشک با تغییر مداوم نقاط فشار، گزینهای مناسب برای سالمندانی است که ساعات زیادی را در تخت میگذرانند.
تشک فومی طبی
برای سالمندانی که خطر زخم بستر در آنها کمتر است، انتخاب مناسبی محسوب میشود.
بالشهای محافظ
قرار دادن بالش بین زانوها، زیر ساق پا یا پشت کمر باعث کاهش فشار مستقیم روی استخوانها میشود.
البته باید توجه داشت که حتی بهترین تشک نیز جایگزین تغییر وضعیت منظم سالمند نیست.
سلامت پوست ارتباط مستقیمی با تغذیه دارد. اگر بدن مواد مغذی کافی دریافت نکند، پوست نازکتر و آسیبپذیرتر میشود و روند ترمیم آن نیز کاهش مییابد.
مواد غذایی مفید برای سالمندان عبارتاند از:
کمآبی بدن یکی از عوامل مهم افزایش احتمال زخم بستر است؛ بنابراین سالمند باید در طول روز به میزان کافی آب و مایعات مصرف کند، مگر اینکه پزشک محدودیتی برای او در نظر گرفته باشد.
حتی اگر سالمند قادر به راه رفتن نباشد، انجام حرکات ساده میتواند گردش خون را بهبود ببخشد.
برای مثال:
این تمرینها علاوه بر جلوگیری از زخم بستر سالمندان میشود، از تحلیل عضلات و خشکی مفاصل نیز جلوگیری میکنند.
در سالمندانی که توانایی انجام این حرکات را ندارند، پرستار سالمند در منزل میتواند تمرینات غیرفعال را بهصورت ایمن انجام دهد.
رطوبت، یکی از مهمترین عوامل آسیب به پوست سالمندان است. تعریق، بیاختیاری ادرار یا مدفوع و حتی باقی ماندن لباس خیس روی بدن، مقاومت پوست را کاهش میدهد و احتمال ایجاد زخم بستر را افزایش میدهد.
برای جلوگیری از زخم بستر سالمندان :
اگر خانواده زمان یا توان کافی برای رسیدگی مداوم به این موارد را ندارد، استفاده از خدمات پرستار سالمند درمنزل میتواند کمک بزرگی باشد؛ زیرا این افراد با اصول صحیح مراقبت از پوست و پیشگیری از زخم بستر آشنا هستند.
مراقبت از سالمند بستری، تنها به تعویض پوشک یا کمک در غذا خوردن محدود نمیشود. یک پرستار حرفهای با بررسی روزانه پوست، تنظیم برنامه تغییر وضعیت، رعایت بهداشت، کمک به تغذیه و انجام حرکات مناسب، میتواند باعث جلوگیری از زخم بستر سالمندان شود.
در سالدیده، پرستاران آموزشدیده با نیازهای سالمندان کمتوان، ویلچرنشین و بستری آشنا هستند و مراقبتها را بر اساس شرایط جسمی هر سالمند انجام میدهند.
اگر سالمند شما به دلیل بیماری یا افزایش سن به مراقبت مداوم نیاز دارد، استفاده از خدمات پرستار سالمند ویلچری یا پرستار سالمند در منزل میتواند علاوه بر کاهش فشار بر اعضای خانواده، احتمال بروز زخم بستر و سایر عوارض ناشی از بیتحرکی را نیز به میزان قابل توجهی کاهش دهد.
گاهی اوقات خانوادهها با نیت مراقبت بهتر از سالمند، اقداماتی انجام میدهند که ناخواسته احتمال ایجاد زخم بستر را بیشتر میکند. آشنایی با این اشتباهات میتواند از بسیاری از مشکلات بعدی جلوگیری کند.
بعضی از خانوادهها تصور میکنند بیدار نکردن سالمند مهمتر از تغییر وضعیت اوست. در حالی که اگر سالمند ساعتهای طولانی در یک وضعیت باقی بماند، احتمال آسیب به پوست افزایش پیدا میکند. حتی در طول شب نیز باید طبق توصیه پزشک یا پرستار، وضعیت بدن سالمند تغییر کند.
قرار دادن بالش زیر تمام پاشنه پا یا استفاده از تشکهای بسیار سفت یا بسیار نرم، فشار را بهدرستی توزیع نمیکند. بهتر است از تجهیزات استاندارد و متناسب با شرایط سالمند استفاده شود.
برخی افراد تصور میکنند ماساژ محل قرمز شده باعث بهبود گردش خون میشود، اما در واقع این کار میتواند به بافت آسیبدیده صدمه بیشتری وارد کند. در صورت مشاهده قرمزی، بهترین اقدام برداشتن فشار از روی آن ناحیه و بررسی وضعیت توسط پزشک یا پرستار است.
باقی ماندن رطوبت و آلودگی روی پوست، یکی از مهمترین دلایل ایجاد زخم بستر و عفونتهای پوستی است. اگر سالمند دچار بیاختیاری ادرار یا مدفوع است، تعویض بهموقع پوشک اهمیت بسیار زیادی دارد. برای آشنایی با اصول صحیح این کار میتوانید مقاله تعویض پوشک سالمند را نیز مطالعه کنید.
گاهی تمام تمرکز خانواده روی مراقبت فیزیکی است و از تغذیه مناسب غافل میشوند. کمبود پروتئین، ویتامینها و مایعات، مقاومت پوست را کاهش داده و روند ترمیم آن را کند میکند.
شناخت مراحل زخم بستر باعث میشود خانوادهها قبل از شدید شدن آسیب، اقدامات لازم را انجام دهند.
| مرحله | علائم |
| مرحله اول | قرمزی پوست بدون باز شدن زخم |
| مرحله دوم | ایجاد تاول یا زخم سطحی |
| مرحله سوم | آسیب به بافت زیر پوست و ایجاد زخم عمیق |
| مرحله چهارم | درگیری عضله، تاندون یا حتی استخوان |
هرچه زخم در مراحل اولیه تشخیص داده شود، درمان آن سادهتر و احتمال بهبود کامل بیشتر خواهد بود.
اگر هر یک از علائم زیر را مشاهده کردید، بهتر است در اولین فرصت با پزشک یا پرستار متخصص مشورت کنید:
در چنین شرایطی، درمان خانگی بهتنهایی کافی نیست و باید روند درمان تحت نظر متخصص انجام شود.
مراقبت از سالمندی که توانایی حرکت ندارد، مسئولیتی سنگین و زمانبر است. بسیاری از خانوادهها به دلیل مشغله کاری یا نداشتن تجربه کافی، نمیتوانند تمام مراقبتهای لازم را بهصورت منظم انجام دهند.
یک پرستار حرفهای میتواند با اقدامات زیر از ایجاد زخم بستر جلوگیری کند:
در سالدیده، پرستاران با تجربه و آموزشدیده متناسب با شرایط هر سالمند، برنامه مراقبتی اختصاصی ارائه میکنند. اگر سالمند شما به دلیل کهولت سن، بیماری، سکته مغزی یا آلزایمر توانایی حرکت محدودی دارد، استفاده از خدمات پرستاری از سالمند آلزایمری میتواند علاوه بر حفظ سلامت سالمند، آرامش خاطر بیشتری برای خانواده فراهم کند.
جلوگیری از زخم بستر سالمندان بسیار سادهتر، کمهزینهتر و مؤثرتر از درمان آن است. تغییر وضعیت منظم، حفظ بهداشت پوست، تغذیه مناسب، استفاده از تجهیزات استاندارد و بررسی روزانه پوست، مهمترین اقداماتی هستند که میتوانند از ایجاد این عارضه جلوگیری کنند.
اگر سالمند شما به دلیل بیماری یا افزایش سن به مراقبت مستمر نیاز دارد، بهتر است این مسئولیت را تنها بر دوش اعضای خانواده نگذارید. بهرهگیری از خدمات تخصصی سالدیده و کمک گرفتن از پرستاران باتجربه، علاوه بر کاهش خطر زخم بستر، کیفیت زندگی سالمند را نیز بهبود میبخشد.
پرستاران سالدیده با تجربه مراقبت از سالمندان بستری، پوشکی، ویلچرنشین و مبتلا به آلزایمر، خدماتی متناسب با نیاز هر سالمند ارائه میکنند تا خانوادهها با آرامش بیشتری از عزیزان خود مراقبت کنند.
آیا فقط سالمندان بستری دچار زخم بستر میشوند؟
خیر. سالمندان ویلچرنشین یا افرادی که تحرک بسیار کمی دارند نیز در معرض خطر هستند، بهخصوص اگر مدت طولانی در یک وضعیت باقی بمانند.
آیا تشک ضد زخم بستر بهتنهایی کافی است؟
خیر. تشک مناسب فقط یکی از عوامل پیشگیری است. تغییر وضعیت منظم، مراقبت از پوست، تغذیه مناسب و رعایت بهداشت نیز نقش بسیار مهمی دارند.
هر چند ساعت باید وضعیت سالمند تغییر کند؟
در بیشتر سالمندان بستری، تغییر وضعیت هر دو ساعت یکبار توصیه میشود؛ اما این زمان ممکن است با توجه به شرایط جسمی سالمند توسط پزشک یا پرستار تغییر کند.
اولین علامت زخم بستر چیست؟
شایعترین علامت اولیه، قرمزی پوست در نواحی تحت فشار است که پس از برداشتن فشار نیز از بین نمیرود.
آیا سالمندان پوشکی بیشتر در معرض زخم بستر هستند؟
بله. رطوبت ناشی از بیاختیاری ادرار یا مدفوع، اگر با تعویض بهموقع پوشک و مراقبت صحیح همراه نباشد، احتمال آسیب پوستی و زخم بستر را افزایش میدهد.
